Verkeer (Lokale actoren)

De luchtkwaliteit in Vlaanderen is één van de slechtste van Europa. Verkeer heeft een belangrijke impact op onze gezondheid. Ook wanneer de Europese luchtkwaliteitsnormen voor NO2, PM10 of PM2,5 nergens in de gemeente overschreden worden, is het nog steeds zinvol om lokale maatregelen uit te voeren die gericht zijn op het verminderen van gezondheidsklachten door verkeer. Een aantal normen zijn namelijk geen 'gezondheidskundige normen'. De huidige Europese normen zijn een compromis tussen wat goed is voor onze gezondheid en wat economisch en maatschappelijk aanvaardbaar is. Bovendien blijkt uit onderzoek dat zelfs onder de gezondheidskundige richtwaarden voor NO2, PM10 en PM2,5 gezondheidskundige effecten te verwachten zijn. Elke daling van de hoeveelheid vervuilende stoffen afkomstig van verkeer kan dus gezondheidswinst opleveren. 

De lokale bijdrage is groot: Europa en Vlaanderen ondernemen acties, maar ook lokale inspanningen (sensibilisatie, regelgeving en omgevingsgerichte maatregelen) zijn noodzakelijk: de bijdrage van het lokale verkeer aan luchtverontreiniging is aanzienlijk. Ongeveer 35% van de NO2-concentratie wordt bepaald door lokale emissies van het doorrijdend verkeer in de straat. Voor roet loopt de lokale bijdrage zelfs op tot 50%.  Wil je weten hoe?

Acties en FAQ voor Lokale actoren


Hoe kan je als lokaal bestuur het verschil maken?

Een beleid dat succesvol wil zijn in het bereiken van gedragsverandering en het creëren van een gezonde leefomgeving zet in op een mix van interventies. De interventies moeten in eerste instantie gericht zijn op een brongerichte aanpak. In 2de instantie kunnen er ook maatregelen getroffen worden om de blootstelling te beperken.

Sensibiliseren: Motiveer je inwoners en medewerkers tot gezond gedrag. Informeer ze, laat ze de voordelen ervaren, versterk hun fietsvaardigheden en creëer een positieve cultuur rond duurzame en actieve mobiliteit. Denk hierbij aan 'bike to work' of 10.000 stappen. Meer inspiratie vind je op www.smove.be. Aangezien de wagen (nog) niet weg te denken is uit onze maatschappij is het ook belangrijk om te sensibiliseren over milieuvriendelijke voertuigen, de roetfilterpremie en ecodriving.

Faciliteren: Implementeer structurele maatregelen die gezonde mobiliteit uitlokken en gemotoriseerd verkeer (wagens) ontraden. Zet steevast in op het STOP-principe (Stappen, Trappen, Openbaar Vervoer, Personenwagen).

  • Zorg voor een publieke ruimte die uitnodigt om te kiezen voor de fiets of te stappen met verlichte, goed onderhouden fietspaden.
  • Zorg voor publieke ruimten met functievermenging (wonen, kinderopvang, school, werk, winkel, ...).
  • Zorg dat zwaar verkeer geweerd wordt in dorps- of wijkkernen.
  • Vermijd of onderbreek street canyons.
  • Maak het aanbod van trage wegen bekend.
  • Denk aan mogelijkheden om wegen te overkappen of te ondertunnelen.
  • Plaats eventueel geluidsschermen.

Regels, handhaving en beleid

  • Gezonde mobiliteit is een beleidsdomeinoverschrijdende bevoegdheid (ruimtelijke ordening, milieu, duurzaamheid, gezondheid, mobiliteit, ...). Zorg voor voldoende afstemming tussen deze beleidsdomeinen.
  • Zorg voor een degelijk parkeerbeleid.
  • Heb aandacht voor gevoelige groepen bij de inplanting van scholen, kinderdagverblijven of nieuwe woonwijken.
  • Integreer gezondheid en milieu in het gemeentelijk mobiliteitsplan.
Op welke manier kan je de gevoelige groepen beter beschermen?

In Vlaanderen zijn er geen officiële/wettelijk vastgelegde adviesafstanden om te bewaken dat de inplanting van nieuwe gebouwen niet te dicht bij snelwegen of drukke wegen gebeurt. Het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid adviseert om bij de inplanting van gevoelige bestemmingen rekening te houden met de afstand tot drukke verkeersaders, naar analogie met het Nederlandse Landelijk Besluit voor gevoelige bestemmingen (2008) en de Amsterdamse richtlijn met betrekking tot gevoelige bestemmingen luchtkwaliteit (2009): 

  • 300 meter afstand van een snelweg (A-weg), gemeten van de rand van de weg
  • 300 meter afstand van een grote ringweg (R-weg), gemeten van de rand van de weg. Onder deze categorie vallen de grote ringwegen.
  • 50 meter afstand van een kleine ringweg (R-weg), gemeten van de rand van de weg. Onder deze categorie vallen alle R-wegen met uitzondering van deze opgenomen in voorgaande categorie.
  • 50 meter afstand van alle N-wegen, gemeten van de rand van de weg.
  • Geen gevoelige groepen in de eerstelijnsbebouwing tot 50 meter gemeten van de rand van wegen met meer dan 10.000 voertuigen per dag.

Onder gevoelige bestemmingen wordt begrepen: scholen, kinderdagopvang, rust- en verzorgingscentra en ziekenhuizen.

Kan je als lokale actor luchtkwaliteitsmetingen laten uitvoeren?

De Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) is verantwoordelijk voor het meten van de luchtkwaliteit. Momenteel heeft de VMM in Vlaanderen een 35-tal meetplaatsen voor PM10 en 12 meetplaatsen voor PM2,5, welke gekozen werden onder meer op basis van de voorschriften uit de EU-richtlijn 2008/50/EG. Met dit aantal metingen voldoen we aan de EU-voorschriften qua minimum aantal meetstations. Actuele meetgegevens kan je hier terugvinden. In de huidige context van besparingen is het niet vanzelfsprekend om extra meetstations op te starten op vraag van een gemeente.

Op basis van de metingen wordt met behulp van modellering en interpolatie een schatting gemaakt van de fijn stof- (PM10) en de O3-, NO2-, SO2-concentraties op plaatsen waar niet gemeten wordt. De gegevens van het meetnet worden ingevoerd in computermodellen, die toelaten om de luchtkwaliteit tot op een gebied van 4x4km in te schatten. Luchtkwaliteitsmetingen tot op straatniveau zijn niet mogelijk.

Lokale actoren en andere overheden kunnen eventueel een samenwerkingsovereenkomst aangaan met de VMM, waarbij de gemeente zorgt voor de budgetten en de VMM instaat voor het beheer van de meettoestellen (onderhoud, kalibratie,…) en de verwerking van de data. Het alternatief is dat je beroep doet op een erkend laboratorium. De prijs van een analyse varieert afhankelijk van het gekozen laboratorium en het aantal parameters dat je wenst te laten analyseren. Om een goed beeld te krijgen van de luchtkwaliteit zou de meting wel gedurende een langere periode moeten plaatsvinden.

Hoe kan je de Vlaamse geluidsbelastingskaarten gebruiken?

De Vlaamse geluidsbelastingskaarten geven weer aan hoeveel geluid de omgeving van de belangrijkste verkeersaders in Vlaanderen wordt blootgesteld. Om deze kaarten correct te interpreteren is het belangrijk om het volgende in het achterhoofd te houden:

  • Op de geluidskaarten wordt de geluidsbelasting met kleurcodes aangegeven. De geluidsbelasting wordt daarbij uitgedrukt in twee door Europa voorgeschreven indicatoren: de Lden en de Lnight. De Lden geeft een gemiddelde van de geluidsniveaus over een volledige dag, avond en nacht, waarbij men de avond- en nachtniveaus zwaarder laat doorwegen. Deze indicator is representatief voor mogelijke hinder. De Lnight stelt enkel het geluidsniveau tijdens de nachtperiode voor en is dus een maat voor mogelijke slaapverstoring.
  • De geluidskaarten zijn gebaseerd op berekeningen en niet op metingen.
  • De geluidskaarten hebben enkel een globaal strategisch nut. Ze zijn niet bijzonder geschikt voor het geven van specifieke informatie over een lokale situatie.
  • Enkel de belangrijkste verkeersaders zijn in kaart gebracht. Er zijn dus veel witte zones te zien op de kaart, maar die betekenen zeker niet dat er geen geluidsbelasting aanwezig is in deze zones.
Is een zone 30 goed voor de gezondheid van de omwonenden?

Stoten wagens niet meer vervuilende stoffen uit bij 30 km/u dan bij hogere snelheden?
De aard en mate van luchtverontreiniging hangt af van de kenmerken van het verkeer: type voertuigen, maar ook snelheid en ritdynamiek.

  • Snelheid: Een voertuig stoot niet op elke snelheid evenveel emissies uit. Een personenwagen zal bij erg lage en erg hoge snelheden vaak meer emissies uitstoten. Een vrachtwagen wordt meestal afgesteld om goed op de snelweg te presteren, waardoor bij lagere snelheden een grotere milieu-impact optreedt. 
  • Ritdynamiek:  Vaak remmen en optrekken, vb. tijdens files, leidt tot een hoger brandstofverbruik en een hogere uitstoot van luchtverontreinigende emissies dan rijden aan een meer gelijkmatige snelheid. De emissies bij stagnerend verkeer liggen ongeveer 30 % hoger dan bij doorstromend stadsverkeer.
  • De 30 km/u-regel zorgt alleszins voor minder geluidsoverlast. Anderzijds zal het personenvervoer dat door een zone 30 rijdt gemiddeld trager rijden, waardoor de doorstroming bevorderd wordt. Auto’s moeten dus minder remmen en optrekken waardoor hun uitstoot lager is en de luchtkwaliteit er op vooruit gaat. Verder kan de 30km/u-regel ook voor een mentaliteitsverandering zorgen. De auto wordt dan niet meer gezien als het belangrijkste vervoersmiddel op die plek. De chauffeur moet zich aanpassen omwille van andere weggebruikers en omwonenden. Het is wel belangrijk dat deze maatregel gepaard gaat met een goede communicatiestrategie, met het garanderen van de randvoorwaarden om verkeer met de fiets of te voet vlot te laten verlopen en met een handhavingsbeleid.
Kan je NO2 gebruiken als indicator voor verkeersgerelateerde gezondheidseffecten?

NO2 is een betere indicator dan fijn stof voor de lokale bijdrage van verkeer aan de luchtverontreiniging. Dit kan je zien door de concentratie van NO2 en fijn stof op een kaart uit te tekenen. Op een kaart die de NO2-concentraties weergeeft, kan je duidelijk ons wegennet herkennen, afgetekend door de NO2-concentraties. Bij een fijn-stof-kaart komt het wegennet er amper uit. Dit komt omdat NO2 afkomstig van lokaal verkeer verantwoordelijk is voor ongeveer 30% van de totale concentratie. Bij fijn stof is het aandeel veel kleiner. Bij roet, de schadelijkste fractie fijn stof afkomstig van verkeer, is het lokaal verkeer verantwoordelijk voor ongeveer 50% van de lokale concentraties. In theorie zou dit dus ook een goede indicator voor luchtverontreiniging door verkeer zijn, maar roet moet van de Europese overheid niet gemeten worden, waardoor we hierover minder meetgegevens ter beschikking hebben.

Hoewel NO2 niet voor de grootste gezondheidsproblemen zorgt, geeft deze stof ons wel een duidelijk beeld van de lokale belasting van de luchtkwaliteit door lokaal verkeer. Deze stof maakt dus duidelijk waar zich probleempunten situeren en waar dus werk aan de winkel is.

Actie in de kijker

Is jouw gemeente ook Gezond Onderweg?

Verkeer en gezondheid: verzoen ze met elkaar! Verkeer en gezondheid lijken twee tegenstrijdige begrippen. Hoe meer verkeer, hoe meer onze gezondheid in het gedrang komt. Maar het kan ook anders. Wil...

Infosessie Gezond Onderweg

Het lokale mobiliteitsbeleid heeft een invloed op onze gezondheid. De medisch milieukundigen van de Logo’s staan klaar om lokale besturen, adviesraden en organisaties beter te informeren...