Eikenprocessierups

De brandharen van de eikenprocessierups veroorzaken rode, pijnlijke huidirritaties die gepaard gaan met hevige jeuk.  De irritatie kan tot twee weken aanhouden.  

Gevolgen voor de gezondheid?

Als de brandharen in je ogen terecht komen, kan er binnen enkele uren een rode, pijnlijke, jeukende zwelling of irritatie ontstaan.  Als je de brandharen inademt, kan dit leiden tot irritaties en ontstekingen van het slijmvlies van je neus, keel en luchtwegen.  Soms kan je ook last hebben van duizeligheid, misselijkheid, koorts en braken.



De brandharen bevatten weerhaakjes en dringen gemakkelijk je neus, ogen en luchtwegen binnen. Ze bevatten een eiwit (thaumetopoeïne) dat het lichaam binnendringt.  Als reactie op die stof maakt je lichaam stoffen aan waardoor je een allergische reactie lijkt te hebben.  Die reactie verschilt sterk van persoon tot persoon.  Hoe vaker je in contact komt met de brandharen, hoe groter de kans op sterkere reacties. Sommige mensen reageren ook allergisch op de stoffen die via de brandharen in het lichaam terechtkomen.

Gezondheidseffecten zijn vooral te verwachten bij:

  • mensen die door hun beroep meer in aanraking komen met de eikenprocessierups (bestrijders, terreinbeheerders, mensen van de groendiensten, ...)
  • de algemene bevolking die verblijft, woont of werkt in de buurt van aangetaste bomen 
  • sporters, recreanten en spelende kinderen

Er zijn ook indirecte effecten ten gevolge van de eikenprocessierups.  Je woongenot en bewegingsvrijheid vermindert, zeker in ernstig aangetaste gebieden.  In die gebieden blijven mensen ook gemakkelijker weg voor hun vrijetijdsactiviteiten.


Hoe overlast beperken?

Vermijd contact met de rupsen en nesten.  Maak ook kinderen hierop attent. Draag indien nodig kledij die hals, armen en benen bedekt en ga niet op de grond zitten.

Tracht ze niet zelf te bestrijden. Ga de rupsen zeker niet wegspuiten met een hogedrukreiniger. De brandharen kunnen dan immers via de lucht verspreid worden. Ook insecticiden helpen niet en zijn bovendien schadelijk voor mens en milieu. Oude nesten kunnen tot acht jaar brandharen bevatten die nog steeds gezondheidseffecten veroorzaken. Laat dus ook oude nesten professioneel verwijderen.

Waarschuw het gemeentebestuur of de brandweer. Zij zullen passende maatregelen treffen of de verantwoordelijke diensten op de hoogte brengen.


Hoe gezondheidsklachten verminderen?

Na contact met (de brandharen van) de rupsen goed wassen en spoelen van de huid en ogen. Niet wrijven of krabben. Eventueel een verzachtende crème aanbrengen.

Vlak na de blootstelling kan je de huid 'strippen' met eenvoudige plakband om brandharen te verwijderen.

Om herhaalde blootstelling te voorkomen is het belangrijk om de brandharen uit de kleding te verwijderen door ze zeer grondig te wassen met water en zeep (lang programma van de wasmachine op zo hoog mogelijke temperatuur).

De symptomen verdwijnen meestal spontaan na enkele dagen tot weken. Bij lichte symptomen zijn geen medicijnen nodig.  Bij hevige jeuk kan je de apotheker raadplegen voor anti-jeuk middelen.  Bij ernstige klachten of ademhalingsmoeilijkheden raadpleeg je best je huisarts.

In de folder ‘Eikenprocessierups, Wat je zeker moet weten’ van het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid vind je hoe je irritatie kan voorkomen.


Hoe en waar ondervind je overlast?

Afhankelijk van het ontwikkelingsstadium kan de eikenprocessierups meer of minder overlast veroorzaken. Onderstaand schema geeft wanneer de grootste overlast kan verwacht worden.  

Het zijn vooral de brandharen die overlast en hinder veroorzaken.  Vanaf half mei bezitten de rupsen microscopisch kleine brandharen. De rups kan de brandharen actief afschieten als verdedigingsmechanisme. De haartjes kunnen echter ook passief verspreid worden en dit op 3 manieren:

  • met de wind vanuit (soms oude) spinselnesten over grote afstand (tot 100 meter)
  • door trillingen van langsrijdend verkeer
  • bij het wegbranden of wegzuigen van de rupsen

De volgroeide rupsen hebben een grijsgrauwe kleur met lichtgekleurde zijden en zijn bedekt met lange witte haren. Die witte haren zijn niet de brandharen. Vanaf juli verpoppen de rupsen zich in een stevige cocon van haren en ander materiaal, en groeien uit tot een onopvallende, grijze nachtvlinder.

Andere bronnen van blootstelling zijn met brandharen besmette kleren en de aanwezigheid van besmette bomen in eigen of aanliggende tuinen. De brandharen blijven 5 tot 7 jaar actief. Dat wil zeggen dat oude nesten of resten van rupsen nog lang voor overlast kunnen zorgen.

Blootstelling aan de rupsen gebeurt vooral via inademing of via direct huid en/of slijmvliescontact met de in de lucht aanwezige brandharen, in mindere mate ook via direct contact met de rupsen. Via wrijven, krabben en transpiratievocht kunnen de haartjes zich over het hele lichaam verspreiden.

Ook de oude brandharen kunnen buiten het seizoen voor gezondheidsklachten zorgen. Bij medewerkers van groendiensten in gebieden waar de rupsen voorkomen, werden ook in de herfst en winter gezondheidsklachten vastgesteld.


Hoe leeft de eikenprocessierups?

De eikenprocessierups wordt een grijsbruine nachtvlinder. De eikenprocessievlinder kent één generatie per jaar met als vliegtijd de maand augustus. De eieren worden in juli en/of augustus afgezet in eikenbomen. Na overwinteren, komen de eieren in het daarop volgend voorjaar uit (eind april), vlak voor het verschijnen van het eerste bladgroen. De rupsen vervellen zesmaal voor ze vlinder worden. Vanaf het derde vervellingsstadium (april/mei) krijgt de rups brandharen. Vanaf dan maken de rupsen typische nesten, die bestaan uit een dicht spinsel van haren, vervellingshuiden en uitwerpselen, waar ze zich in terug kunnen trekken. In juni en juli vind je deze nesten terug in de eikenbomen.



Vanuit de nesten begeven de rupsen zich vooral 's avonds in processies naar de toppen van de eikenbomen op zoek naar voedsel. Als de boom is leeggegeten verplaatsen de rupsen zich naar nieuwe voedselbronnen in de omgeving (andere eikenbomen, beuken en/of berken e.d.). Wanneer de vrouwtjes in augustus uitvliegen kunnen zij ongeveer een afstand van 5 tot 20 kilometer afleggen, terwijl zij ondertussen hun eitjes afzetten. In sommige gebieden leidt dit dan tot een echte plaag.

De oorzaak van deze massale ontwikkeling in de afgelopen jaren  moet waarschijnlijk gezocht worden in de gunstige weersomstandigheden van de laatste jaren: droge warme zomers en droge winters en het nog ontbreken van voldoende biologische vijanden, sluipvliegen en –wespen en de grote poppenrover.  Hoewel de soort eigenlijk een vaste bewoner is van Zuid- en Midden-Europa heeft de eikenprocessierups zich nu definitief gevestigd in Nederland ten zuiden van de grote rivieren, in het noorden van Vlaanderen en in het westen van Duitsland.

In Vlaanderen hebben vooral de provincies Antwerpen en Limburg grote hinder van de netelharen van de rups, maar ook in Vlaams-Brabant en Oost-Vlaanderen komen ze voor.


Hoe bestrijden?

Je kan de eikenprocessierups niet zelf bestrijden. Omwille van de risico's tijdens het bestrijden laat je dat beter over aan specialisten. Voor de bestrijding van de eikenprocessierups maken die gebruik van verschillende methoden. Signaleer de aanwezigheid van eikenprocessierupsen aan je gemeentebestuur.  Ook wanneer er nog oude nesten zijn, laat je dit best weten. Als ze een risico vormen, kunnen ze best verwijderd worden.

Het gemeentebestuur kan voor de laatste stand van zaken terecht bij de provincie. Voor de meest recente info over bestrijding kan u bij de provincie Antwerpen terecht.


Veroorzaakt het bestrijdingsmiddel gezondheidseffecten?

Om de processierups preventief te bestrijden worden dikwijls biologische bestrijdingsmiddelen op basis van Bacillus thuringiensis (Bt) gebruikt. Andere rupsen die behandelde bladeren eten, zullen ook sterven. Daarom mag dit bestrijdingsmiddel enkel onder bepaalde voorwaarden gebruikt worden. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) veroorzaakt Bt geen gezondheidseffecten bij mensen. Het product is ook niet schadelijk voor andere gewervelden. Vegetatieve Bt kan wel toxines vrijgeven waarvan het effect op de gezondheid niet bekend is. Op dit moment zijn er geen aanwijzingen dat Bt-producten schadelijk zijn voor de gezondheid.


Gevolgen voor de gezondheid van dieren?

Ook voor landbouwdieren en huisdieren zijn er gezondheidsrisico’s. Klachten kunnen optreden als vee graast onder aangetaste eikenbomen of als gras, afkomstig uit de directe nabijheid van aangetaste eiken, als veevoer wordt gebruikt.

Honden kunnen door het happen in afgevallen rupsennesten ernstig letsel aan het mondslijmvlies krijgen.

Paarden zijn bijzonder gevoelig voor de gezondheidseffecten als gevolg van blootstelling aan brandharen van de rupsen. Er wordt aangeraden vee niet te laten grazen onder aangetaste bomen.  Hiervoor moet rond een vrijstaande boom al snel een straal van 4 meter worden vrijgelaten.


Welke rupsen veroorzaken hinder?

Door de jaarlijks terugkerende media-aandacht voor de eikenprocessierups zijn heel wat mensen gealarmeerd bij het zien van allerlei andere soorten rupsen. Omdat dit bij veel mensen vragen oproept, vind je hieronder kort enkele typische kenmerken van de belangrijkste rupsen die de meeste hinder veroorzaken.

  • De eikenprocessierups
     (Bron Natuurpunt)
    Deze rupsen verspreiden brandharen die zorgen voor de beschreven gezondheidseffecten.
  • De bastaardsatijnrups

    Deze rupsen, die na verpopping nachtvlinders worden, hebben ook brandhaartjes zoals de eikenprocessierups. Ze zijn 2-3cm groot en leven in groep. De brandharen kunnen huiduitslag, jeuk en koorts veroorzaken. De haartjes zitten ook in het spinsel, waardoor dit ook netelig is. Ze komen vooral in de (ruime) kustregio voor op meidoorn en sleedoorn. De rupsen kan je zien in het voorjaar en de vroege zomer.
  • De plakkerrups
    Ook deze voorloper van een nachtvlinder heeft brandhaartjes die jeuk en huidirritatie kunnen veroorzaken. De rupsen kunnen tot 7 cm lang worden. Je kan ze van april tot juni vinden op diverse loof- en naaldbomen en struiken in bossen, parken en tuinen.
  • De stippel- of spinselmotrups
    De stippelmotrups vormt geen enkel probleem voor je gezondheid, maar kan wel heel opvallende en vreemde, maar soms heel indrukwekkende spinsels maken. In extreme gevallen kunnen deze rupsen hele bomen of zelfs auto’s inspinnen. Ze zijn 1 -1,5 cm groot en leven ook in groep. Je kan ze vinden op onder andere meidoorn, kardinaalsmuts, appel- en pruimenbomen.

Bestrijding is enkel te overwegen wanneer het gaat om rupsen met irriterende brandharen, die in grote getalen voorkomen en overlast veroorzaken in publieke ruimten, of ter voorkoming hiervan.

Meer informatie: artikel van Natuurpunt over diverse harige en spinselvormende rupsen.


Referenties

Actie in de kijker

Actieweek Gezond Binnen 2016

VIGeZ, de Vlaamse Logo's, Zorg en Gezondheid en Kom op tegen Kanker slaan in het najaar de handen in elkaar: Van 14 tot 18 november 2016 vindt de actieweek 'Gezond Binnen'...